लेखन: श्री. योगेश वाल्मीक जगदाळे
(उपशिक्षक, जि. प. मॉडेल स्कूल, डोंगरगाव, ता. निफाड, जि. नाशिक)
*प्रस्तावना: शिक्षणाचा हक्क आणि वास्तव*
भारताच्या संविधानाने ६ ते १४ वयोगटातील प्रत्येक बालकाला शिक्षणाचा मूलभूत अधिकार दिला आहे. ‘सारे शिकूया, पुढे जाऊया’ अशी घोषणा आपण भिंतींवर रंगवतो, पण जेव्हा आपण शाळेच्या चार भिंतींच्या बाहेर डोकावतो, तेव्हा आजही अनेक चिमुरडे हात पाटी-पेन्सिल धरण्याऐवजी वीटभट्टीवर विटा थापताना किंवा शेतात खुरपताना दिसतात. शिक्षणाची गंगौत्री प्रत्येक दारापर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न शासन करत असले तरी, आजही ‘शाळाबाह्य विद्यार्थी’ हा आपल्या शिक्षण व्यवस्थेपुढील एक यक्षप्रश्न आहे.
मी नाशिक जिल्ह्यातील निफाड तालुक्यात, डोंगरगाव येथील जिल्हा परिषद शाळेत शिक्षक म्हणून कार्यरत आहे. निफाड हा बागायती पट्टा असल्याने इथे ऊसतोड कामगार आणि शेतमजुरांचे स्थलांतर मोठ्या प्रमाणावर होते. या स्थलांतराचा पहिला बळी जर कोण ठरत असेल, तर ते या कामगारांचे ‘भविष्य’ अर्थात त्यांची मुले! आजच्या या लेखातून शाळाबाह्य मुलांच्या समस्या, त्यांना प्रवाहात आणताना येणारी आव्हाने आणि त्यावरच्या उपाययोजना मांडण्याचा हा एक प्रामाणिक प्रयत्न आहे.
शाळाबाह्य असणे म्हणजे नक्की काय?
शाळाबाह्य मुलगा म्हणजे केवळ शाळेत न जाणारा मुलगा नव्हे, तर तो बालपणाच्या आनंदाला, भविष्यातील संधींना आणि सुरक्षित आयुष्याला मुकलेला एक जीव असतो. यात दोन प्रकार आहेत. पहिले, ज्यांनी शाळेचे तोंडच पाहिले नाही (कधीही दाखल न झालेले) आणि दुसरे, ज्यांनी काही काळ शाळा अनुभवली पण परिस्थितीमुळे शाळा सोडली (गळती झालेले).
या मुलांचे विश्व वेगळे असते. त्यांच्या मनात शाळेबद्दल भीती असते, न्यूनगंड असतो. “मी शाळेत जाऊन काय करू? मला तर वाचताही येत नाही, मुले मला हसतील,” ही भीती त्यांना शाळेच्या गेटवरच अडवते. त्यांच्या पालकांसाठी मुलांचे शिक्षण हे प्राधान्य नसते, तर ‘दोन हातांना काम आणि पोटाला भाकरी’ हे त्यांचे वास्तव असते.
*मुले प्रवाहाबाहेर का जातात?* (समस्यांची मुळे)
डोंगरगाव आणि परिसरातील अनुभवावरून मला काही प्रमुख कारणे जाणवतात:
१. अस्थिर जीवनमान (स्थलांतर): नाशिक जिल्ह्यात ऊसतोड कामगार, वीटभट्टी कामगार यांची संख्या मोठी आहे. आई-वडील कामासाठी गाव सोडतात, तेव्हा मुलेही त्यांच्यासोबत जातात. सहा महिने एका गावी, तर सहा महिने दुसऱ्या गावी, यात त्यांची शाळा सुटते.
२. आर्थिक गरिबी: आजही अनेक कुटुंबांत मुलाला ‘उत्पन्नाचे साधन’ मानले जाते. “शाळेत जाऊन काय मिळणार? त्यापेक्षा कामावर आला तर चार पैसे मिळतील,” हा पालकांचा दृष्टिकोन मुलांचे शैक्षणिक नुकसान करतो.
३. शैक्षणिक मागासलेपण: काही मुले वयाने मोठी होतात, पण त्यांना लिहिता-वाचता येत नाही. वयानुसार त्यांना वरच्या वर्गात बसवले जाते, पण पाया कच्चा असल्याने त्यांना काहीच समजत नाही. मग कंटाळून ही मुले स्वतःहून शाळा सोडतात.
४. भाषा आणि संस्कृती: आदिवासी किंवा परराज्यातून आलेल्या मजुरांच्या मुलांची बोलीभाषा आणि शाळेतील प्रमाण भाषा यात तफावत असते. संवादाचा पूल न बांधल्यामुळे ही मुले एकलकोंडी होतात.
मुख्य प्रवाहात आणतानाची आव्हाने
या मुलांना शोधणे हे पहिले आव्हान असते. दरवर्षी आम्ही शिक्षक गावात, वाडी-वस्तीवर जाऊन सर्वेक्षण करतो. अनेकदा पालक माहिती लपवतात किंवा खोटी माहिती देतात. त्यांना विश्वासात घेणे गरजेचे असते. “तुमच्या मुलाची जबाबदारी आमची,” हा विश्वास जोपर्यंत पालकांच्या डोळ्यात दिसत नाही, तोपर्यंत ते मुलाला शाळेत पाठवत नाहीत.
दुसरे आव्हान म्हणजे, या मुलांचे वय आणि त्यांची बौद्धिक क्षमता यांची सांगड घालणे. आर.टी.ई. (RTE) कायद्यानुसार वयानुसार प्रवेश द्यावा लागतो. समजा, १० वर्षांचा मुलगा चौथीत दाखल झाला, पण त्याला ‘अ’ अक्षरही ओळखता येत नसेल, तर तो वर्गात इतर मुलांशी जुळवून घेऊ शकत नाही. इथे शिक्षकाची खरी कसोटी लागते.
*शाळाबाह्य मुलांना ‘शाळेत टिकवणे’: प्रभावी उपाययोजना*
मुलाला शाळेत दाखल करणे सोपे आहे, पण त्याला शाळेत ‘टिकवणे’ आणि ‘शिकते करणे’ हे खरे आव्हान आहे. यासाठी आम्ही डोंगरगाव शाळेत काही प्रयोग राबवतो, जे इतरत्रही दिशादर्शक ठरू शकतात:
१. सेतू अभ्यासक्रम (Bridge Course) आणि विशेष प्रशिक्षण:
शाळाबाह्य मूल दाखल झाल्यावर त्याला थेट अभ्यासक्रमाचे ओझे न देता, सुरुवातीचे काही महिने ‘विशेष प्रशिक्षण’ दिले पाहिजे. त्याच्या चुकलेल्या शिक्षणाचा सांधा जोडण्यासाठी ‘सेतू अभ्यासक्रम’ प्रभावी ठरतो. त्याला आधी अक्षरओळख, अंकओळख आणि शाळेची गोडी लावणे महत्त्वाचे आहे.
२. हंगामी वसतिगृहांची प्रभावी अंमलबजावणी:
ऊसतोड कामगारांच्या मुलांसाठी शासनाने हंगामी वसतिगृहांची सोय केली आहे. पण अनेकदा पालकांचा गैरसमज असतो की, मुलांची तिथे सोय होणार नाही. शिक्षकांनी आणि शाळा व्यवस्थापन समितीने पालकांना वसतिगृहाची पाहणी करवून विश्वास दिला, तर पालक मुलांना गावी ठेवून कामावर जातील आणि मुलांचे शिक्षण खंडित होणार नाही.
३. ‘शाळा मित्र’ संकल्पना (Peer Learning):
नवीन आलेल्या किंवा शाळाबाह्य मुलाला वर्गात एकटे वाटू नये म्हणून आम्ही त्याला एक ‘शाळा मित्र’ जोडून देतो. हुशार आणि मनमिळाऊ विद्यार्थी या नवीन मुलाला शाळेची दिनचर्या समजावून सांगतात, त्याच्यासोबत डबा खातात आणि खेळतात. यामुळे त्या मुलाला शाळेत आपलेपणा वाटतो.
४. आनंददायी शिक्षण पद्धती:
ज्या मुलाने कधीच पेन्सिल धरली नाही, त्याला लगेच लिहा म्हणण्यापेक्षा, त्याला गाणी, गोष्टी, चित्रकला आणि खेळाच्या माध्यमातून शिकवले तर त्याची भीती पळून जाते. ‘खेळातून शिक्षण’ ही पद्धत शाळाबाह्य मुलांना प्रवाहात आणण्यासाठी संजीवनी ठरते.
५. पालकांचे समुपदेशन आणि गृहभेटी:
केवळ विद्यार्थ्यांवर काम करून चालत नाही. शिक्षकाने नियमितपणे या मुलांच्या घरी किंवा पालकांच्या कामाच्या ठिकाणी (वीटभट्टी/शेत) भेट देणे गरजेचे आहे. जेव्हा शिक्षक स्वतः झोपडीत येऊन चौकशी करतो, तेव्हा पालकांचा शाळेबद्दलचा आदर वाढतो आणि ते मुलांना शाळेत पाठवण्यासाठी पुढाकार घेतात.
शिक्षकाची आणि समाजाची भूमिका
शाळाबाह्य मुलांना प्रवाहात आणण्यासाठी शिक्षकाला केवळ ‘नोकरदार’ असून चालत नाही, तर त्याला ‘समाजसेवक’ व्हावे लागते. या मुलांकडे बघताना सहानुभूती नको, तर समानुभूती हवी. त्यांच्या अंगावरील मळके कपडे न बघता, त्यांच्या डोळ्यातील चमक बघण्याची दृष्टी शिक्षकाकडे हवी.
तसेच, समाजानेही आपली मानसिकता बदलण्याची गरज आहे. बालकामगार दिसला तर दुर्लक्ष न करता, त्याची माहिती जवळच्या शाळेला किंवा चाईल्ड लाईनला (१०९८) देणे हे सुजाण नागरिकाचे कर्तव्य आहे. शाळा व्यवस्थापन समिती, ग्रामपंचायत आणि तरुण मंडळे यांनी एकत्र येऊन “आमच्या गावात एकही मूल शाळाबाह्य राहणार नाही,” असा संकल्प केला तरच हे चित्र बदलेल.
*निष्कर्ष*
‘शाळाबाह्य मुले’ ही आपल्या शिक्षण व्यवस्थेच्या अंगावरची एक जखम आहे. ती लपवून चालणार नाही, तर त्यावर उपाय करून ती बरी करावी लागेल. डोंगरगाव शाळेत आम्ही हा ध्यास घेतला आहे की, प्रत्येक मुलाला शिक्षणाचा हक्क मिळालाच पाहिजे.
जेव्हा एखादा वीटभट्टीवर काम करणाऱ्या मजुराचा मुलगा शाळेत येतो, पाटीवर पहिले अक्षर गिरवतो आणि त्याच्या चेहऱ्यावर जे हास्य उमलते, ते हास्य म्हणजे आमच्या कष्टाचे खरे फळ असते. हे काम सोपे नाही, पण अशक्यही नाही. गरज आहे ती फक्त संवेदनशील मनाची आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्नांची.
चला, एकही मूल शिक्षणापासून वंचित राहणार नाही याची शपथ घेऊया आणि भारताचे भविष्य उज्ज्वल करूया!
”एकच ध्यास, शाळेत आणू प्रत्येकास!”
*(लेखक जिल्हा परिषद मॉडेल स्कूल, डोंगरगाव येथे उपशिक्षक म्हणून कार्यरत असून, शाळाबाह्य मुलांच्या प्रश्नांवर ते सातत्याने काम करत आहेत. त्यांचा संपर्क क्रमांक 7588014157)*
