(लेखक : श्री. योगेश वाल्मिक जगदाळे उपशिक्षक : जि. प.मॉडेल स्कुल, डोंगरगाव, ता.निफाड,जि. नाशिक.)
विज्ञानाच्या युगातील विरोधाभास : आज आपण एकविसाव्या शतकात वावरत आहोत. मानवाने चंद्रावर पाऊल ठेवले आहे, मंगळावर वस्ती करण्याचे स्वप्न आपण पाहत आहोत आणि हातातील मोबाईलच्या एका क्लिकवर जगाच्या कानाकोपऱ्यातील माहिती क्षणात मिळवत आहोत. विज्ञानाने आपले जीवन सुखकर, वेगवान आणि प्रगत केले आहे, हे नाकारता येणार नाही. मात्र, दुसरीकडे समाजाचे वास्तव बघितले की मनाला वेदना होतात. ज्या देशाने जगाला शून्य दिला, ज्या देशात आर्यभट्ट आणि वराहमिहिर यांसारखे खगोलशास्त्रज्ञ होऊन गेले, त्याच देशात आजही मांजराने रस्ता कापला म्हणून कामे थांबवली जातात. परीक्षा पास होण्यासाठी अभ्यासापेक्षा गंडे-दोरे आणि नवस-सायास यांना महत्त्व दिले जाते. आजारी पडल्यावर डॉक्टरांकडे जाण्याआधी मांत्रिकाचा सल्ला घेतला जातो. हा विरोधाभास आपल्या समाजाच्या प्रगतीतील सर्वात मोठा अडसर आहे.
ग्रामीण भागाचा कणा असलेल्या आणि तळागाळातील विद्यार्थ्यांपर्यंत शिक्षणाची गंगा पोहोचवणाऱ्या जिल्हा परिषद शाळांची भूमिका या पार्श्वभूमीवर अत्यंत महत्त्वाची ठरते. केवळ साक्षरता म्हणजे शिक्षण नव्हे, तर ‘सद्सद्विवेकबुद्धी’ जागृत करणे म्हणजे खरे शिक्षण. आणि ही बुद्धी जागृत करण्याचे काम अंधश्रद्धा निर्मूलनाच्या माध्यमातूनच होऊ शकते.
शाळा: संस्कारांचे आणि विचारांचे केंद्र : ‘शाळा’ ही केवळ चार भिंतींची इमारत नसून ती संस्कारांची प्रयोगशाळा असते. मुलांचे मन हे ओल्या मातीसारखे असते. बालवयात त्यांच्या मनावर जे कोरले जाते, ते आयुष्यभर पुसले जात नाही. त्यामुळेच अंधश्रद्धा निर्मूलनाची खरी सुरुवात ही प्राथमिक शाळेपासूनच व्हायला हवी. अनेकदा ग्रामीण भागात सापाने चावा घेतल्यावर दवाखान्यात जाण्याऐवजी झाडपाला किंवा मंत्रोपचार केले जातात, ज्यामुळे अनेकदा दुर्दैवी मृत्यू ओढवतात. ही परिस्थिती बदलायची असेल, तर नवीन पिढीला विज्ञानाची कास धरावी लागेल. भारतीय राज्यघटनेने प्रत्येक नागरिकाला काही मूलभूत कर्तव्ये दिली आहेत. त्यातील ‘कलम ५१ अ (ह)’ नुसार “वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि शोधक बुद्धी व सुधारणावाद यांचा विकास करणे” हे प्रत्येक भारतीय नागरिकाचे कर्तव्य आहे. एक शिक्षक म्हणून हे संविधानिक मूल्य विद्यार्थ्यांमध्ये रुजवणे आमचे आद्य कर्तव्य आहे.
अंधश्रद्धा का निर्माण होते ?
मुळात अंधश्रद्धा ही भीती आणि अज्ञानातून जन्माला येते. “अमुक केले नाही तर देवाचा कोप होईल,” “तमुक केले तर अनर्थ घडेल,” या भीतीपोटी सुशिक्षित समाजही अंधश्रद्धेच्या आहारी जातो. नैसर्गिक घटनांमागील कार्यकारणभाव समजून न घेतल्यामुळे गैरसमज पसरतात. म्हणूनच शाळेत विज्ञानाचे धडे देताना ते केवळ पुस्तकी नसावेत, तर ते जीवनाशी जोडलेले असावेत.
शाळेतून अंधश्रद्धा निर्मूलन:
प्रत्यक्ष कृती कार्यक्रम डोंगरगाव येथील जिल्हा परिषद मॉडेल स्कूलमध्ये काम करत असताना, मी आणि माझे सहकारी शिक्षक अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी काही प्रयोगशील मार्ग अवलंबतो. हे उपाय इतर शाळांसाठीही मार्गदर्शक ठरू शकतात:
१. ‘कार्य-कारण भाव’ शिकवणे:
कोणतीही घटना घडण्यामागे काहीतरी ठोस कारण असते, हा विज्ञानाचा मूळ नियम आहे. मुलांना प्रश्न विचारायला शिकवणे, हे अंधश्रद्धा निर्मूलनाचे पहिले पाऊल आहे. “लिंबू-मिरची गाडीला बांधल्याने अपघात टळतो का? मग हेल्मेटची काय गरज?” किंवा “ग्रहण काळात जेवण का करू नये?” असे प्रश्न जेव्हा वर्गात चर्चिले जातात, तेव्हा मुलांची विचारशक्ती तल्लख होते. त्यांना प्रत्येक गोष्टीमागील ‘का’ आणि ‘कसे’ शोधण्याची सवय लागते.
२. चमत्कार नाही, विज्ञानच:
समाजात अनेक भोंदू बाबा किंवा मांत्रिक हातचलाखीचे प्रयोग करून भोळ्या जनतेला फसवतात. उदा. हवेतून अंगारा काढणे, लिंबू कापल्यावर त्यातून रक्त येणे, पाण्याने दिवा पेटवणे इत्यादी. हे सर्व विज्ञानाचे साधे प्रयोग आहेत. आम्ही शाळेत ‘विज्ञान जत्रा’ किंवा परिपाठाच्या वेळी या तथाकथित चमत्कारांमागील विज्ञान उलगडून दाखवतो. जेव्हा विद्यार्थ्यांना कळते की, लिंबाला जास्वंदाच्या फुलाचा रस किंवा विशिष्ट रसायने लावली की ते लाल होते, तेव्हा त्यांच्या मनातील त्या ‘चमत्कारा’बद्दलची भीती संपते आणि कुतूहल जागे होते. एकदा भीती गेली की अंधश्रद्धा टिकू शकत नाही.
३. वैज्ञानिक दिवसांचे औचित्य:
केवळ महापुरुषांच्या जयंत्या साजरी करण्यापेक्षा आम्ही ‘राष्ट्रीय विज्ञान दिन’, ‘अंधश्रद्धा निर्मूलन दिन’ शाळेत उत्साहाने साजरे करतो. या दिवशी विद्यार्थ्यांकडून अंधश्रद्धेवर आधारित पथनाट्ये सादर करून घेतली जातात. डॉ. नरेंद्र दाभोलकर, गाडगे महाराज, महात्मा फुले यांसारख्या समाजसुधारकांचे विचार मुलांपर्यंत पोहोचवले जातात. गाडगे महाराजांनी कीर्तनातून स्वच्छतेचा आणि अंधश्रद्धा निर्मूलनाचा जो संदेश दिला, तो आजही विद्यार्थ्यांना तितकाच लागू पडतो.
४. प्रश्नमंजुषा आणि चर्चासत्रे:
मुलांना बोलते करणे खूप गरजेचे आहे. अनेकदा मुलांच्या मनात भुताखेताबद्दल भीती असते. “स्मशानशांती” किंवा अमावस्येच्या रात्रीचे महत्त्व यावर आम्ही मुलांशी मोकळा संवाद साधतो. निसर्गातील घटनांना शुभ-अशुभ मानण्यापेक्षा त्यातील सौंदर्य पाहायला शिकवतो.
विद्यार्थी: बदलाचे दूत (Change Makers)
शाळेत होणाऱ्या या संस्कारांचा परिणाम केवळ विद्यार्थ्यांपुरता मर्यादित राहत नाही. विद्यार्थी हे बदलाचे खरे दूत आहेत. शाळेत शिकलेली गोष्ट मुलगा घरी जाऊन आपल्या आई-वडिलांना सांगतो. जेव्हा एखादा दुसरी-तिसरीतील विद्यार्थी आपल्या आजीला विचारतो, “आजी, मांजर आडवे गेल्याने खरंच काम बिघडतं का? मग मांजराचं काम आपल्यामुळे बिघडत असेल का?” तेव्हा तो निरागस प्रश्न त्या कुटुंबातील मोठ्या माणसांना विचार करायला भाग पाडतो. यालाच ‘रिव्हर्स पॅरेंटिंग’ (Reverse Parenting) म्हणता येईल. मुलांच्या माध्यमातून आम्ही पालकांचे प्रबोधन करत आहोत.
डोंगरगाव सारख्या ग्रामीण भागातही आता बदल दिसू लागला आहे. आजारी पडल्यावर अंगारा-धुपारा करण्यापेक्षा पालक मुलांना आरोग्य केंद्रात नेणे पसंत करत आहेत. मुलींच्या शिक्षणाबाबत जागृती येत आहे. मासिक पाळीसारख्या नैसर्गिक प्रक्रियेकडे बघण्याचा दृष्टिकोन बदलत आहे. हे सर्व विज्ञानाच्या आणि शिक्षणाच्या प्रचारामुळेच शक्य होत आहे.
शिक्षकांची भूमिका: एक दीपस्तंभ
या सर्व प्रक्रियेत शिक्षकाची भूमिका अत्यंत संवेदनशील आणि जबाबदारीची असते. मुलांना अंधश्रद्धा मुक्त करायचे असेल, तर आधी शिक्षकाने स्वतः डोळस असणे गरजेचे आहे. जर शिक्षकच परीक्षेच्या वेळी मुलांच्या हाताला ताईत बांधून शुभेच्छा देत असेल, तर मुलांचा विज्ञानावर विश्वास कसा बसेल? शिक्षकाचे वागणे आणि बोलणे यात सुसंगती असावी लागते. आम्ही शिक्षक म्हणून स्वतःला समाजाचे केवळ नोकर न मानता, समाज परिवर्तनाचे वाहक मानतो. आमची लेखणी आणि आमचा फळा, ही अज्ञानाच्या अंधाराविरुद्ध लढण्याची आमची शस्त्रे आहेत.
निष्कर्ष
अंधश्रद्धा निर्मूलन ही एक दिवसाची प्रक्रिया नसून ती एक अखंड चालणारी चळवळ आहे. जोपर्यंत समाजातील शेवटचा घटक भयमुक्त आणि विवेकवादी होत नाही, तोपर्यंत आमचे कार्य चालूच राहील. जिल्हा परिषद शाळांमधून बाहेर पडणारा विद्यार्थी केवळ गुणांनी हुशार नसावा, तर तो विचारांनी प्रगल्भ असावा. त्याने आकाशात झेप घेताना पाय मात्र जमिनीवर घट्ट रोवलेले असावेत. श्रद्धा असावी, पण ती डोळस असावी. जिथे बुद्धी संपते, तिथे अंधश्रद्धा सुरू होते. म्हणून बुद्धीचा कस लावणारी शिक्षण पद्धती आम्हाला राबवायची आहे.
शेवटी, साने गुरुजींच्या शब्दांत सांगावेसे वाटते की, “खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे.” त्याचप्रमाणे आजच्या युगात “खरा तो एकची धर्म, समाजाला ‘ज्ञान’ अर्पावे” असे म्हणणे वावगे ठरणार नाही. अज्ञानाच्या आणि अंधश्रद्धेच्या जोखडातून समाजाला मुक्त करण्यासाठी, चला आपण सर्व मिळून, शिक्षक-पालक आणि विद्यार्थी, एका नव्या विज्ञाननिष्ठ भारताची मुहूर्तमेढ रोवूया.
”नही ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।”
(ज्ञानासारखे पवित्र या जगात दुसरे काहीही नाही.)
हाच ध्यास घेऊन आम्ही डोंगरगाव शाळेत नित्यनेमाने कार्य करत राहू.
(लेखक शिक्षण क्षेत्रात प्रयोगशील असून जिल्हा परिषद मॉडेल स्कूल, डोंगरगाव येथे उपशिक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. त्यांचा संपर्क: 7588014157)
